گنبد قابوس یادمان‌ بی نظیر معماری » گردش آفرینان پارس گردش آفرینان پارس

گردش آفرینان پارس

منو

 

گنبد قابوس یادمان‌ بی نظیر معماری

ایران سرزمینی است با سابقه طولانی و درخشان در زمینه هنرهای گوناگون که سهم بزرگی در توسعه و تکامل فرهنگ و تمدن اسلامی دارد. از میان جلوه‌های باشکوه هنرهای دوره‌های اسلامی از جمله معماری می‌توان به مقابر و آرامگاه‌های بزرگان دین و سیاست با نقشه‌های متفاوت و تزیینات متعدد اشاره کرد که در سایر ممالک جهان اسلام نمی‌توان همانند آن‌ها را دید.

شرایط اقلیمی و جغرافیایی سرزمین ایران نقش بسزایی در خلق آثار معماری و هنری داشته و هنرمندان با الهام از باورهای مذهبی به زیباترین وجه به این آثار ارزشی جاودانه بخشیده‌اند. در روزگار اسلام آرامگاه‌ها در معماری ایران جایگاه ویژه‌ای داشته و بر اساس شخصیت و کمالات شخص متوفی و شهرت آن فرد نزد عامه مردم احداث شده‌اند.

چگونگی شکل‌گیری ساخت بناهای آرامگاهی در دنیای اسلام هنوز به‌درستی مشخص نیست. در قلمرو فرهنگ و هنر جهان اسلام در دوره‌های مختلف بر اساس جهان‌بینی و بینش حاکمان و فرمانروایان این‌ بناها ساخته شده و با بهره‌گیری از شیوه‌های معماری گذشتگان به فراخور حال و اوضاع سیاسی و اجتماعی و مذهبی و باورهای عامیانه با مصالح بوم‌آورد برپا شده‌اند.

هنرمندان به سفارش بانی آرامگاه، متاثر از باورها و الهامات و با توجه به تزیینات وابسته به معماری و جهان‌بینی اسلامی در خلق آثار با بهترین و متداول‌ترین شیوه‌های معماری با استفاده از مصالح مرغوب کوشیده‌ند.

این بناها به لحاظ تکنیک ساخت و روش‌ها و الگوهای به کار برده شده متفاوت‌اند‌ که می‌توان بر اساس آن، آثار و بقایای به جا مانده از معماری اسلامی را دسته‌بندی کرد. این امر در شناخت هر چه بهتر دوره‌های تاریخی احداث بنا و نوع تزیینات به کار رفته در آن تاثیرگذار است.

از جمله این بناها می‌توان به بنای یادبود و آرامگاه قابوس بن وشمگیر در گنبد کاووس اشاره کرد که شاهکار معماری دوره آل زیار در قرون سوم و چهارم محسوب می‌شود و هم‌‎اکنون در آستانه ثبت جهانی است‌.

موقعیت جغرافیایی

گنبد قابوس بن وشمگیر در استان گلستان، شهرستان گنبد کاووس و در ضلع شمالی شهر و گوشه شمال غربی پارک یا باغ ملی، روی تپه‌ای به بلندی ۱۵ متر واقع شده است. گنبد قابوس با نام‌های میل قابوس، برج قابوس و آرامگاه قابوس نیز شناخته می‌شود و در ۵/۳ کیلومتری ضلع جنوب شرقی خرابه‌های شهر باستانی جرجان یا گرگان قدیم قرار دارد.

این بنای باشکوه که در میان هیاهوی زندگی و ساخت و سازهای شهری همچنان استوار روی به آسمان دارد و از مسافتی دور نظر هر بیننده را جلب می‌کند، در گذشته‌های دور هادی مسافران و کاروانیان خسته بوده است و از نظر هنر معماری و تاریخی نیز یادگاری بس ارزنده از دوران آبادی و شوکت سرزمین جرجان و دودمان آل زیار است.

جغرافیای تاریخی

ایالت گرگان (جرجان) در جنوب خاوری دریای خزر واقع شده و مشتمل است بر جلگه‌های پهناور و دره‌هایی که از دو رود گرگان و اترک سیراب می‌شوند. در زمان قدیم این ایالت از توابع خراسان شمرده می‌شد ولی در حقیقت ایالتی مستقل بود. تغییراتی که در اثر فتنه مغول حادث شد ایالت گرگان را از توابع مازندران قرار داد. این ایالت، مانند دیگر ایالات جنوبی دریای خزر زیر سم ستوران مغول‌ها در قرن هفتم خراب و پس از آن بر اثر لشگرکشی‌های امیر تیمور در پایان قرن هشتم یکسره ویران شد.

معماری گنبد قابوس

گنبد یا برج قابوس از یادمان‌های بی‌نظیر معماری ایران در دوره اسلامی، در اوج شکوفایی هنر معماری ایران‌زمین، به شیوه معماری رازی که تأثیر گرفته از شیوه پارسی و پارتی و خراسانی است، در عین سادگی ساخته شده است. این شیوه در نواحی شمال ایران شکل گرفت، در ری رشد و ترقی یافت و تا زمان آل بویه، سلجوقیان، اتابکان، خوارزمشاهیان و حتی زمان مغول ادامه داشت.
از ویژگی‌های شیوه رازی می‌توان به کارگیری انواع نقش‌های شکسته به روش‌های مختلف، استفاده از انواع طاق و گنبد و آجرکاری در نما و کتیبه در نما با استفاده از خطوط صاف و شکسته (کوفی بنایی) و افزایش ارتفاع بنا و استفاده از مصالح مرغوب را نام برد. گنبد قابوس ۵۵ متر ارتفاع دارد و با مصالح آجر و ملات ساروج بر مزار شمس‌المعالی بر روی تپه‌ای به بلندی ۱۵ متر ساخته شده است که با احتساب بلندی تپه، ارتفاع آن در مجموع به ۷۰ متر می‌رسد.

کتیبه‌های گنبد قابوس

خط کوفی بنایی (معقلی) برای اولین بار در سبک معماری رازی در دوره آل زیار و در بنای گنبد قابوس به کار رفته که در عین سادگی کاملاً خوانا و برجسته است. این نوع خط بیشتر در بناها و معماری جلوه‌گر شده و به همین سبب خط کوفی بنایی لقب گرفته است. خط کوفی بنایی صورت‌های مختلفی دارد و به آسان، متوسط و مشکل دسته‌بندی می‌شود. خط معقلی در کتابت کاربرد زیادی ندارد. اساس این خط روی خانه‌بندی است، به این ترتیب که اول کاغذ مانند صفحه شطرنجی خط‌‌ کشی و خانه‌بندی می‌شود و بعد از تقسیم خانه‌ها، حروف آن مرتب می‌شود. چون این خط به ترتیب فوق نوشته می‌شده، به آسانی آن را با آجر می‌چیده‌اند تا هم عبارتی از آن خوانده شود و هم برای دیوار عمارت تزیینی باشد. به این سبب آن را خط معماری یا خط بنایی نامیده‌اند. معقل، در لغت به معنی حصین (پناهگاه و کوه بلند) است. این معنی با این نوع خط بنایی مطابقت دارد و این نظریه منطقی است که خط بنایی پس از این که به کمال مطلوب رسید، معقلی نامیده شده باشد. قطعاً خط معقلی برای تزیین بناها از خط کوفی استخراج شده است. در کوفی یک دانگ دور است و پنج دانگ سطح، و در خط معقلی دور نیست و همه سطح است و چنانچه فرض کنیم این خط قبل از اسلام به وجود آمده، باید از خط سترنجیلی که مادر خط کوفی است، استخراج شده باشد. بهترین خط معقلی آن است که سواد و بیاض آن هر دو خوانده شود. یعنی سیاهی آن چیزی خوانده شود و سفیدی آن چیزی دیگر، که هنر طراحی این خط در آن است.

دسته بندی ها:   تور داخلی, مقاله

نظرات